Het afgelopen jaar is er heel wat te doen rond Oostende en de visserij. Tentoonstellingen met foto’s van toen en nu, en zelfs eentje over Testerep. Een lichtspektakel in de Dominicanenkerk bracht de woelige geschiedenis van de Oostendse vissers tot leven. En vorige week was er een poppenkastvoorstelling over de vissersopstand, gebracht door Marionettentheater Kallemoeie. Al die indrukken wil ik graag in een leuk stukje proberen te gieten.
Testerep, het verdwenen eiland voor de kust van Oostende. In de vijfde en zesde eeuw ontstond voor de Belgische Noordzeekust een schiereiland. Die landtong in de volksmond(Testerep,of later) Ter Streep genoemd. Omdat Testerep in de daaropvolgende eeuwen regelmatig werd overstroomd was vaste bewoning op het eiland niet mogelijk. Pas nadat zich in de tiende eeuw een beschermende duingordel had gevormd ontstond op het eiland een bescheiden nederzetting. Een plek waar schapenboeren en vissers naast elkaar leefden. De boeren hielden schapen op de zoute graslanden. De vissers trokken met hun kleine boten de Noordzee op, op zoek naar haring en pladijs. Hun dagen werden bepaalt door getijden en het weer. Het was een eenvoudig bestaan, hard werken, maar ook een leven van samenhorigheid, tradities en verhalen die van generatie op generatie werden doorgegeven.
Door uitbreidingen van de stad werd de omringende duingordel in het oosten van Testerep stelselmatig afgeplat. Door het verdwijnen van deze natuurlijke bescherming kregen stormvloeden vrij spel over het eiland. De Vincentiusvloed van 1394 betekende de doodsteek van de kwetsbare stad. Duizenden stedelingen verlieten noodgedwongen de oorspronkelijke stad en stichten 500 meter landinwaarts een tweede Oostende. In 1445 gaf Graaf Filips de Goede Oostende toestemming om een haven aan te leggen.
In de loop van de eeuwen geeft de visserij veel te lijden gehad: plunderingen, oorlogen, bezettingen, vernieling en economische moeilijkheden. Daardoor kende de visserij hoogtes en laagtes.
Vanaf 1400 beleefde de Oostende visserij een bloeiperiode. Voornamelijk de vangst van haring. De godsdienstoorlogen en politieke complicaties in de 16de eeuw en het beleg van Oostende in de 17de eeuw hadden een catastrofale impact op de visvangst. Later herstelde de visserij zich, maar werd opnieuw bedreigd door de Noord-Nederlandse schepen op zee. Meegesleurd door de stroming van overzeese handel in de Oostenrijkse tijd, herleefde de visserij helemaal.
Toen Belgie onafhankelijk werd en onder het bewind van koning Leopold 1, ging het de visserij weer voor de wind. In 1836 telt Vlaanderen ruim duizend vissers, waarvan de helft in Oostende. Tegen 1885 zijn dat er bijna 2000. Er onderscheiden zich drie groepen: bootsjouwers met kleine garnaalbootjes, zelfstandige vissers met eigen schepen en een groot vissersproletariaat dat werkt voor rederijen. De visserij groeit enorm mede door het graven van het Montgommerydok en de bouw van de vismijn, waar de vangst bij dageraad werd verkocht, luid roepend en handgeklap in een taaltje die enkel ingewijden verstonden.
De stoomtreinen maken van Oostende hun eindstation van spoorwegen die Europa doorkruisen. Wat ervoor zorgt dat ze ook voor buitenlandse vaartuigen een gedroomde aanlandingsplaats wordt. Oostende wordt het Belgische visserijcentrum maar de leefomstandigheden van de vissers waren ellendig: overbevolkte woningen, lage lonen en hoge kosten.
Om je een idee te geven van wat een visser eigenlijk maar verdiende, kopieer ik een stukje uit “Het voorlaatste! V1issserijblad.”
In 1885 bedroeg de gemiddelde besomming van een zeilschip 12.300 frank per jaar.De visser kreeg daarvan 867 frank. Maar in 1887 haalde een zeilschip nog maar nauwelijks 11.127 frank, waarvan de visser er 744 toegeworpen kreeg. Maar die visser had natuurlijk ook nog beroepskosten. Zo’n zeilschip ging gemiddeld dertig keer in zee. Zijn eten kostte aan de visser al 8,20 frank per reis. Voor zijn voedsel aan boord betaalde hij dus al meer dan 240 frank per jaar. Kosten voor werkkledij (oliegoed, laarzen) mag je op 140 frank per jaar schatten. De visser verdiende dus gemiddeld netto 364 frank per jaar. Een liter melk kostte toen 20 centiem, een kilo brood betaalde je 32 centiem, goedkoop vlees was 1 frank per kilo waard, kolen kostten 2,5 frank per kilo en de huur van één kamer bedroeg 12 frank per maand.
De Britse vissers konden sinds 1884 aan de slag met stoomboten en konden daardoor efficiënter vissen. Een Oostendse firma beschikte over meerdere, in Engeland aangekochte schepen, met een grotere tonnenmaat, die de 40 ton van de Oostendse zeilschip overtrof. De Britse schepen brachten hun goedkope vis naar Oostende om te verkopen en overspoelden zo de lokale markt. Vlaamse vissers ook het verbod om nog in Engelse wateren te vissen. Daarvoor beriepen de Britten zich op de Conventie van Den Haag van Mei 1882 die gezien werd als bevoordeling van de drijfnetvisserij ten nadele van de boomkorvisserij.
De onvrede groeide, en in de straten kwamen de vissersgezinnen samen om te protesteren tegen de ongelijkheid. Dit kwam tot een uitbarsting op 23 augustus 1887 toen een Britse vissersboot met 600 bennen (grote manden) vis kwam lossen in de vismijn. Bennen werden over boord gegooid en de rest van de lading werd vertrappeld. Ook de groothandelaar die deze lading had besteld moest het bekopen. De ruiten van zijn huis werden ingegooid en het kantoor werd vernield. In het gevecht met de politie werd er geschoten. Er vielen vijf doden en 47 veroordelingen voor de feiten die bestraft werden met boetes en gevangenisstraf. Deze korte volksopstand doofde vanzelf uit, maar had toch als gevolg dat de Engelse vissers wegbleven uit Oostende. Er werd geld ingezameld voor de slachtoffers en hun familie.
De visserij bleef bestaan maar de aard van de sector veranderde. Vandaag telt de vissersvloot van Oostende nog veertien schepen.
Bronnen: Het VOORLAATSTE! Visserijblad & Marionettentheater Kallemoeie.
Bron foto: © Het VOORLAATSTE! Visserijblad 2017
