De Pax Americana was nooit een vredesduif. Ze was een roofvogel met een missie: stabiliteit via dominantie. Na 1945 bouwden de Verenigde Staten aan een wereldorde die hun economische en militaire suprematie verankerde in multilaterale instellingen. De Verenigde Naties, de Wereldbank, het IMF, de WHO,… allemaal met Amerikaanse vingerafdrukken op de oprichtingsakte. Het was een systeem dat vrede beloofde, zolang je de sheriff niet uitdaagde. De instellingen die Washington mee uit de grond stampte, fungeerden als een soort geopolitieke verkeerslichten: rood voor agressie, oranje voor diplomatie, groen voor handel. En zolang de VS de elektriciteit betaalden, werkte het systeem.
Maar vandaag lijkt dat verleden onvindbaar. Wat we nu zien, is niet zozeer het einde van Amerika als macht, maar het einde van Amerika als betrouwbare beschermer van een regelsysteem. Daar waar de VS ooit weigerden om macht te tonen, wordt die mogelijkheid vandaag wél hardop uitgesproken. De Pax Americana verschrompelt niet door een externe vijand, maar door interne erosie: een supermacht die haar eigen fundamenten ondergraaft.
In januari 2026 herhaalde de Amerikaanse president luid en duidelijk dat de VS Groenland “moeten hebben”, via diplomatie, of via militaire interventie en brute kracht, om Rusland en China te weren uit het noordpoolgebied. Het soort retoriek dat doet denken aan de 19de eeuw, toen grootmachten nog landkaarten tekenden met liniaal en zelfvertrouwen. Territoriale expansie onder het mom van defensiebehoefte is precies het soort machtspolitiek dat conventionele normen van nationale soevereiniteit ondermijnt. Terwijl Trump en zijn entourage in Washington praten over “options including military use” om controle te krijgen over Groenland, reageren Kopenhagen en Nuuk furieus. De Deense premier waarschuwt dat een aanval zelfs het einde van de NAVO zou betekenen, want een aanval op Groenland is een aanval op de hele alliantie.
Welkom in 2026: iedereen weigert zwijgend naar hegemonische eisen te luisteren en blijkbaar heeft zelfs de VS geleerd dat eenzijdige groterheidsclaims niet meer vanzelfsprekend zijn.
En dan Venezuela. In wat officieel een militaire operatie was om Nicolás Maduro voor de rechter te krijgen voor vermeende narco‑terreur en wapenhandel, werd de Venezolaanse president door Amerikaanse troepen gevangen genomen en naar New York gevlogen. Allemaal onder het motto van de “War on Drugs”. De Venezolaanse olievelden waren intussen een mooie meevaller, zo dacht men in het Pentagon en het Witte Huis. Opmerkelijk daarbij is dat de dictator werd ontvoerd maar dat het regime bleef zitten. De Venezolaanse oppositie, onder wie de Nobelprijswinnaar voor de Vrede, komt er niet aan te pas. Zo lang de olie maar opgepompt wordt, zo leek Trump te redeneren. Drill baby, drill, weet je nog?. De VS pikten slechts het bestuurbare stuk. In hun legitimerende retoriek werd het een daad van “rechtshandhaving”, maar in wereldpolitieke termen was het een precedent waarmee staten elkaar gaan uitdagen. Dit kan immers China of Rusland verleiden gelijkaardige acties te ondernemen in hun “achtertuinen”. Taiwan en Oekraïne weten alvast dat in 2026 de dreiging er op die manier niet kleiner op wordt.
Grootmachten reageren op macht met macht: dat was ooit de kern van de Koude Oorlog‑logica. Die logica leeft opnieuw op. China heeft herhaaldelijk, en steeds assertiever, laten zien bereid te zijn Taiwan te claimen, met militaire oefeningen, dreigementen en ernstig te nemen retoriek rond een invasie. De VS reageren op hun beurt met waarschuwingen en allianties aan de zijde van Taipei, Tokio en Seoul. Rusland is nog steeds oorlogszuchtig in Oekraïne en vormt een continue uitdaging voor de Europese veiligheid. De Amerikaanse betrokkenheid heeft, misschien paradoxaal, de verdeeldheid binnen het trans‑Atlantische bondgenootschap aangewakkerd over hoe die dreiging tegen te gaan. Oekraiens lidmaatschap van de Europese Unie kan wél, en zeer snel zelfs, naar EU‑normen, maar dat van de NAVO is uitgesloten. Ondanks het feit dat Oekraïne veiligheidsgaranties krijgt die dicht aanleunen bij Artikel 5 van het bondgenootschap.
En precies daar wringt het schoentje: Artikel 5, ooit de heilige graal van collectieve veiligheid, is onder Trump een soort geopolitieke kortingsbon geworden: geldig wanneer het uitkomt, maar misschien niet wanneer het nodig is. Bondgenoten herinneren zich nog levendig hoe hij weigerde het principe expliciet te bevestigen. De NAVO zonder Amerikaanse zekerheid is als een parachute zonder koord: het ziet er nog uit als bescherming, maar je hoopt vooral dat je nooit moet testen of het werkt.
Terwijl de VS aan krachtpolitiek doen, bouwen ze tegelijkertijd nieuwe allianties. Het AUKUS‑partnerschap tussen Amerika, het Verenigd Koninkrijk en Australië is zo’n project. Wat begon als een pact om konvooien en bases te delen, is geëvolueerd naar een strategie voor onderzeeërs en militaire beveiliging in de Indo‑Pacific. Australië krijgt nucleair aangedreven duikboten, technologie wordt gedeeld, en de drie landen proberen een tegenwicht te vormen tegen Chinas opmars. Maar AUKUS bracht ook een vertrouwensbreuk teweeg: Australië zegde een miljardencontract met Frankrijk op alsof het om een streamingabonnement ging. Parijs reageerde furieus, ambassadeurs werden teruggeroepen, en de trans‑Atlantische relaties kregen een kras die nog steeds zichtbaar is. Het was een herinnering dat zelfs bondgenoten elkaar kunnen verrassen, en niet altijd in positieve zin.
Twee cruciale Aziatische bondgenoten voelen het einde van de Pax Americana in hun nek. Japan investeert steeds meer in zijn eigen defensie, zonder louter te steunen op Amerikaanse garanties. Het land wil een autonome veiligheidsrol die eerder ongekend was, maar gezien de onzekerheden noodzakelijk lijkt; daarvoor wijzigde het zelfs zijn pacifistische grondwet. Zuid‑Korea en Japan zoeken nieuwe samenwerkingen, deels met de VS, deels onderling, omdat zekerheid over Amerikaanse steun niet meer vanzelfsprekend is. Beide regimes realiseren zich dat ze geen automatische achtertuin van de Verenigde Staten meer zijn, maar partners in een multipolair keurslijf.
Europa is nu letterlijk degene die de VS tot de orde roept. Europese leiders keurden het Venezolaanse optreden scherp af bij de VN en benadrukten het belang van internationale normen boven unilaterale actie. Tevergeefs, het was roepen in de woestijn. Maar ze deden het toch, tegen beter weten in. Noch Rusland, noch China, noch zelfs Europese bondgenoten zijn bereid de VS automatisch als wereldpolitie te blijven zien. Dat is geen tragedie: het is simpelweg de realiteit van een tijd waarin macht niet meer onbetwist wordt geaccepteerd. Al zeker niet als die macht van de brute soort blijkt te zijn.
De Pax Americana was misschien nooit een eeuwigdurende orde, maar ze was wel het raamwerk waarin staten gezamenlijk spelregels overeenkwamen die beter waren dan willekeur. Vandaag zijn die spelregels vervangen door machtspolitiek, opportunisme en een onduidelijke mix van samenwerking en confrontatie. Groenland als speelbal, Venezuela als geopolitieke stunt, China en Rusland die reageren, en bondgenoten die hun eigen zekerheid heroverwegen: het is geen einde van de VS als macht, maar een einde van de mythe dat de VS de enige legitimiteit van wereldorde zijn. De hegemon is geen sheriff meer; hij is een speler tussen steeds meer spelers.
De Pax Americana ging niet dood met een knal of tijdens een grandioze nederlaag. Ze stierf zachtjes, terwijl de Verenigde Staten probeerden andere landen ervan te overtuigen dat annexeren van Groenland “goed voor de veiligheid” was. Misschien is dat wel de definitieve climax van een macht die dacht dat ze de wereld kon ordenen door de vlag maar groot genoeg te maken. Spoiler alert: die vlag past niet meer op ieders wereldkaart.
Als de wereldorde een sitcom was, dan is dit het seizoen waarin de hoofdrolspeler vertrekt, de bijrollen promotie krijgen, en de kijker beseft dat de lachband al jaren op automatische piloot stond.
